داوری در دعاوی حقوقی

مبحث داوری در دعاوی حقوقی ، در باب هفتم از قانون آیین دادرسی مدنی از ماده ۴۵۴ تا ماده ۵۰۱ مطرح شده است . طبق این قانون همه اشخاصی که از نظر قانون دارای اهلیت اقامه دعوا هستند، می توانند با یکدیگر توافق کنند که اختلافات خود را به داوری و داوری در دعاوی حقوقی یک یا چند نفر بسپارند. تفاوتی نمی کند که اگر دو نفر اختلافشان آنچنان بالا گرفته باشد که در دادگاه، در حال حل و فصل آن باشند یا هنوز به دادگاه نرفته باشند؛ در هر دو صورت می توانند حل اختلاف خود را به نهاد داوری یا همان داوری در دعاوی حقوقی ارجاع دهند.

در تعریف داوری در دعاوی حقوقی می توان گفت: (( داوری در دعاوی حقوقی عبارت است از حل اختلاف توسط اشخاص خصوصی، با توافق دو طرف دعوا و یا به حکم قانون )) .

چرا دو طرف یک اختلاف ممکن است حل اختلاف خود را به نهاد داوری و داوری در دعاوی حقوقی ارجاع دهند؟

یکی از این دلایل، پرهیز از پرداخت هزینه های گزاف دادرسی در دادگاه هاست. دلیل دیگر را می توان، سرعت رسیدگی نهاد داوری و داوری در دعاوی حقوقی دانست؛ چرا که غالباً رسیدگی در مراجع قضایی بسیار زمان بر و طولانی است، آنچنان که ممکن است در این بین حق دو طرف یا یکی از طرفین به صورت کلی یا جزئی زائل شود و او به حق خود نرسد. دلیل دیگری که اشخاص ممکن است اختلافات خود را به نهاد داوری و داوری در دعاوی حقوقی ارجاع دهند ممکن است تخصصی بودن موضوع اختلاف باشد. تصور کنید که موضوع اختلاف مربوط به حوزه استارتاپ هاست و مثلاً دو نفر از بنیانگذاران بر سر مسئله ای به اختلاف برخورد کنند؛ اما موضوع این اختلاف بسیار تخصصی باشد و دو طرف نگران این مطلب بشوند که اگر اختلاف خود را به مرجع قضایی ببرند، ممکن است در اصلِ فهمِ مسئله ی اختلاف سوء تفاهم ایجاد شود و به نتیجه مطلوب نرسند. در این حالت اختلاف خود را به یک نفر داور و یا داوران متخصص در این امور ارجاع می دهند تا حتی الامکان حقی از کسی پایمال نشود. یکی دیگر از دلایلی که افراد حل و فصل اختلافات خود را به نهاد داوری و داوری در دعاوی حقوقی می سپارند، انعطاف پذیری نهاد داوری است. توضیح آنکه در داوری در دعاوی حقوقی، اگرچه باید اصول قانونی و حقوقی هر یک از طرفین به صورت کامل رعایت شود، اما داور یا داوران در اغلب موارد سعی می کنند، قبل از اینکه وارد رسیدگی به اختلاف شوند، دو طرف را به سمت صلح و سازش سوق دهند و میانشان صلح برقرار کنند، نه اینکه مثل دادگاه ها مستندات و دلایل طرفین را ببینند و بشنوند سپس رای صادر کنند. حتی قبل از بروز هرگونه اختلاف بین دو طرف هنگامی که این اشخاص قصد دارند با یکدیگر معامله ای انجام دهند یا قراردادی امضا کنند، می توانند در قرارداد خود حل و فصل اختلافات را که در خصوص این قرارداد ممکن است در آینده پیش بیاید، به نهاد داوری ارجاع دهند یا حتی اگر یک قرارداد بین دو طرف امضا شده باشد، اما شرط داوری در دعاوی حقوقی در آن نباشد، می توان طبق قرارداد جداگانه ای داوری در دعاوی حقوقی نسبت به حل و فصل هر گونه اختلافات احتمالی در آینده، مربوط به موضوع قرارداد اول را به داوری در دعاوی حقوقی و به یک یا چند داور بسپارند. داوری در دعاوی حقوقی آنقدر انعطاف پذیر است که تبصره ماده ۴۵۵ قانون آیین دادرسی مدنی مقرر داشته، در همه موارد رجوع به داوری در دعاوی حقوقی دو طرف اختلاف می توانند انتخاب داور یا داوران را به شخص ثالث یا دادگاه واگذار کنند.

حتماً این جمله را در انواع قراردادها زیاد دیده اید:

هرگونه اختلاف و دعوی نسبت به تفسیر یا اجرای این قرارداد، توسط داور مرضی الطرفین حل و فصل خواهد شد.

در بحث داوری در دعاوی حقوقی این جمله خطرناک ترین جمله و شرط داوری است. اگر بخواهیم دقیق‌تر بگوییم؛ سپردن حل اختلاف قبل از بروز آن به داور مرضی الطرفین (یعنی داوری که هنگام بروز اختلاف دو طرف برای داوری در دعاوی حقوقی انتخاب می کنند) بسیار عمل پرخطری است. اکیداً توصیه می شود اگر دو طرف می خواهند، حل و فصل اختلافات خود را قبل از بروز اختلاف، در قرارداد به نهاد داوری و داوری در دعاوی حقوقی بسپارند، داور یا داوران را در همان قرارداد مشخص کنند؛ چرا که به احتمال زیاد هنگامی که در آینده اختلافی پیش بیاید این دو طرف، بر سر تعیین داور مرضی الطرفین هم ممکن است به توافق نرسند و عملاً شرط داوری در دعاوی حقوقی بی فایده می ماند. در این صورت اگر دو طرف نتوانند بر سر تعیین داور مرضی الطرفین توافق کنند و نهاد داوری در دعاوی حقوقی عملاً بی فایده شود، این دو نفر باید برای تعیین داور ، به دادگاه مراجعه کنند تا دادگاه داوری را برای نهاد داوری در دعاوی حقوقی این دو نفر معرفی نماید. دقت کنیم که مراجعه به دادگاه در این شرایط برای حل و فصل اختلاف صورت نمی گیرد؛ بلکه فقط برای تعیین داور جهت داوری در دعاوی حقوقی انجام می شود و دادگاه به هیچ عنوان به مسئله اختلاف ورود نخواهد کرد و نهایتاً یک نفر را به عنوان داور به این دو نفر معرفی می کند. ملاحظه می فرمایید در این شرایط حداقل، فایده ی سرعت در رسیدگی و حل اختلاف در کوتاه ترین زمان ممکن از بین می رود. به نظر نگارنده، اگر قرار است دو طرف صرفاً به نوشتن عبارت داور مرضی الطرفین کفایت کنند و احتمال عدم توافق آنها بر سر تعیین این داور بالا باشد، همان بهتر که شرط داوری در دعاوی حقوقی در قرارداد نباشد و یا همان طور که پیشتر اشاره شد داور یا داوران را تعیین کنند. موضوع مهم دیگر در داوری در دعاوی حقوقی، قبولی داوران است. با این توضیح که اگر داور یا داوران، نامشان در قرارداد ذکر شود، باید در همان قرار داد یا در برگه ای جداگانه که به قرارداد اصلی ضمیمه شود، سمت داور بودن خود را قبول کنند و این امر را با امضا و مهر یا اثر انگشت و با ذکر مشخصات هویتی و ذکر نشانی و تلفن تماس خود تایید نمایند. داوری در دعاوی حقوقی دارای نکته های بسیار ظریف و بعضاً پیچیده است، که اگر دو طرف و یا مرجع داوری در دعاوی حقوقی آنها را رعایت نکنند، حل اختلاف گره می خورد و در برخی موارد حل نشده باقی می ماند. و هیچ یک از دو طرف به نتیجه نمی رسند. برای جلوگیری از اینگونه اتفاقات، طبق قانون باید مواردی چون موضوع داوری در دعاوی حقوقی و مدت داوری و همینطور مشخصات دو طرف و داور یا داوران به صورتی که هیچ گونه اشتباهی پیش نیاید، ذکر شوند. یکی از مواردی که که اغلب برای داوری در دعاوی حقوقی مورد غفلت قرار می گیرد، ذکر روش و طریقه ابلاغ رای داور یا داوران است. توصیه می شود که در قراردادها، در شرط داوری، یا در قرارداد داوری جداگانه، روش و طریقه ابلاغ رای داور به دو طرف اختلاف، با ارسال اظهارنامه رسمی تعیین شود، تا برای اجرای رای داوری در دعاوی حقوقی مشکلی پیش نیاید. اگر چنانچه روش و طریق ابلاغ رای نهاد داوری در دعاوی حقوقی تعیین نشود، مرجع داوری موظف است، که رای خود را از طریق دادگاه و دفتر دادگاه به دو طرف اختلاف ابلاغ نماید. در این خصوص باید تذکر داد، هرگز تصور نکنید، که اگر روش ابلاغ رای داوری در دعاوی حقوقی تعیین نشده باشد، اما دو طرف اختلاف به نحوی از رای داور یا داوران مطلع شوند و یا حتی به صورت نامه با پست این رای به دستشان برسد یا از طریق پیامک مخابراتی از رای داوری در دعاوی حقوقی اطلاع یابند این موارد کفایت می کند. بلکه از آنجاکه طریقه ابلاغ رای داور به صورت مکتوب در قرارداد مشخص نشده، طبق قانون این رای باید از طرف دادگاه و دفتر دادگاه به دو طرف ابلاغ شود تا قابل استناد برای اجرا یا اعتراض باشد.

سوالی که خیلی زیاد در مبحث داوری در دعاوی حقوقی مطرح می‌شود، این است که :

آیا به رای داور می توان اعتراض کرد؟

در پاسخ باید گفت هر یک از طرفین اختلاف، می تواند ظرف ۲۰ روز بعد از ابلاغ رای داور، به این رای در دادگاه اعتراض کند و بطلان آن را تقاضا نماید.

مواردی که باعث می شود، هر یک از طرفین اختلاف، رای داوری در دعاوی حقوقی را باطل بداند و از دادگاه بطلان آن را تقاضا کند به صورت کلی در قانون آیین دادرسی مدنی، در ماده ۴۸۹ ذکر شده است. مثلاً اگر رای صادره از داوری در دعاوی حقوقی مخالف با قوانین موجد حق باشد، طرفی که حقوق خودش را پایمال شده ببیند می‌تواند بطلان این رای را از دادگاه بخواهد. و البته باید ادعای خود را در دادگاه به اثبات برساند. همینطور اگر داور راجع به مطلبی که موضوع داوری نبوده رای صادر کند، هر یک از طرفین یا طرفی که متضرر شده می تواند بطلان رای داور را از دادگاه بخواهد. در شرط داوری یا قرارداد داوری در دعاوی حقوقی، اختیارات داور یا داوران باید مشخص شود . اگر بعداً رای داوری خارج از اختیارات صادر و ابلاغ شد، هر یک از طرفین می توانند بطلان این رای را ظرف ۲۰ روز از ابلاغ، از دادگاه تقاضا کند. نکته مهمی که در بحث داوری در دعاوی حقوقی به آن اشاره کردیم، مدت داوری است. گفتیم که دوطرف اختلاف یا دو طرف قرارداد باید مدت داوری را هم تعیین کنند. اگر مدت داوری معین نشده باشد، طبق قانون آیین دادرسی مدنی، مدت داوری در دعاوی حقوقی سه ماه است و ابتدای آن از روزی است که موضوع برای انجام داوری به داور یا همه داوران ابلاغ می شود؛ البته این مدت با توافق طرفین قابل تمدید است. حال اگر رای داوری در دعاوی حقوقی پس از انقضای مدت داوری صادر شده باشد، هر یک از طرفین می تواند بطلان این رای را از دادگاه تقاضا کند و این رای اصولاً باطل است و قابلیت اجرایی ندارد.

شاید تصور شود که همه اختلافات حقوقی را میتوان به نهاد داوری ارجاع داد اما باید متذکر شد که داوری در دعاوی حقوقی در خصوص این دعاوی ممکن نیست :

۱- دعاوی ورشکستگی ۲- دعاوی راجع به اصل نکاح فسخ آن طلاق و نسب .

همانطور که ملاحظه شد، بحث داوری در دعاوی حقوقی در عین حال که از طرف قانونگذار برای رعایت حال شهروندان به رسمیت شناخته شده و قابلیت های انعطاف پذیری بسیاری دارد، اما قواعد و مقررات خاص و حساسی نیز باید در مورد آن رعایت شود و برای تنظیم قرارداد داوری یا حتی شرط داوری در قراردادها توصیه می شود، حتماً از یک وکیل متخصص کمک بگیرید، چرا که او با مشکلات ناشی از داوری در دعاوی حقوقی عملاً آشناست و این مشکلات را کاملاً حس کرده است.